Sankcja kredytu darmowego w nowym wydaniu. Co przyniosą nowe przepisy o kredycie konsumenckim?

Dziś większość posiadaczy kredytów konsumenckich wie, co to jest sankcja kredytu darmowego (SKD). Zasada jest prosta: jeśli umowa kredytu zawiera błędy, to spłacamy bankowi tylko tyle, ile pożyczyliśmy – bez odsetek, prowizji i ubezpieczeń – a to, co już zapłaciliśmy bankowi w postaci odsetek oraz innych kosztów kredytu powinno do nas wrócić. Sankcja kredytu darmowego w obecnym kształcie uregulowana jest w ustawie z 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim, która implementuje do polskiego ustawodawstwa przepisy dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 roku w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę Rady 87/102/EWG.

Cele nowej dyrektywy UE dotyczącej kredytów konsumenckich

W dniu 18 października 2023 r. Parlament Europejski przyjął nową dyrektywę w tym zakresie. Chodzi o dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2225 w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę 2008/48/WE. Przepisy dyrektywy 2023/2225 co do zasady mają obowiązywać od 20 listopada 2026 r. Głównym celem wspomnianej dyrektywy jest zwiększenie poziomu ochrony interesów konsumentów przed nieuczciwymi praktykami instytucji kredytowych, a także stworzenie mechanizmów zapobiegających nadmiernemu zadłużaniu się osób biorących kredyty konsumenckie. Innymi słowy, chodzi o zwiększenie poziomu ochrony interesów konsumentów, którym oferowane są kredyty konsumenckie. Jest to też podyktowane tym, że stare przepisy nie nadążały już za postępem technologicznym, który dokonał się od czasu przyjęcia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48 z dnia 23 kwietnia 2008 r. Powyższe zmiany wymusiły więc niejako konieczność przygotowania nowej ustawy o kredycie konsumenckim, a co za tym idzie wdrożenie do polskiego porządku prawnego przepisów dyrektywy 2023/2225, a także dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2673 z dnia 22 listopada 2023 r. zmieniającej dyrektywę 2011/83/UE w odniesieniu do umów o usługi finansowe zawieranych na odległość oraz uchylającej dyrektywę 2002/65/WE.

Nowe przepisy a SKD

W dniu 7 lipca 2025 r. na stronie Rządowego Centrum Legislacji opublikowany został projekt nowej ustawy o kredycie konsumenckim, który ma zastąpić dotychczasową ustawę z 12 maja 2011 r. Projekt przygotowany przez Prezesa UOKiK uwzględnia regulacje wynikające z dyrektywy 2023/2225 oraz dyrektywy 2023/2673, ale generalnie bazuje na rozwiązaniach dotychczasowej ustawy o kredycie konsumenckim bez wprowadzania jakichś rewolucyjnych zmian w zakresie możliwości korzystania z SKD.

Co oznaczają nowe przepisy dla posiadaczy kredytów konsumenckich?

Co zatem może czekać posiadaczy kredytów konsumenckich po wprowadzeniu nowych przepisów? Czy nadal będą mogli korzystać z SKD, a jeśli tak, to w jakim zakresie? Czy nowa ustawa przewiduje tu jakieś zmiany czy ograniczenia? Projektowana ustawa w ślad za przepisami dyrektywy 2023/2225 ma na celu zagwarantowanie większej ochrony konsumentom, którym oferowane są kredyty konsumenckie m.in. poprzez wprowadzenie mechanizmów zapobiegających nadmiernemu zadłużaniu się konsumentów (badanie zdolności kredytowej), zwiększenia obowiązków informacyjnych po stronie instytucji kredytowych na etapie przed zawarciem umowy, wprowadzenie obostrzeń co do treści reklam promujących kredyt konsumencki (obowiązkowe ostrzeżenia o tym, że zaciągnięcie kredytu wiąże się z kosztami oraz ryzykiem, tak jak przy reklamach wyrobów alkoholowych czy tytoniowych), zakazanie reklam sugerujących (np. że zaciągnięcie kredytu poprawi sytuację finansową konsumenta, czy też, że może podnieść poziom życia itp.) a także doprecyzowanie niektórych przepisów wywołujących dotychczas kontrowersje przy korzystaniu z SKD.

Proponowane zmiany w zakresie SKD

I tak w projekcie ustawy znajdują się m.in. zapisy poszerzające zakres przedmiotowy SKD o kwestie, które dotychczas nie były nią objęte. Zakresem ustawy zostaną objęte m.in. kredyty w ROR, umowy najmu lub leasingu, jeśli przewidują nabycie przedmiotu najmu lub leasingu czy też kredyty nieoprocentowane i nie podlegające żadnym opłatom. Wprowadzono też bardziej rygorystyczne obowiązki badania zdolności kredytowej po stronie instytucji kredytowych. Badając zdolność kredytową bank nie będzie mógł opierać się wyłącznie na danych pochodzących z internetowej sieci społecznej, nie może też brać pod uwagę jedynie historii kredytowej zamieszczanych w bazach danych, a ponadto może żądać przedstawienia przez kredytobiorcę danych o dochodach i wydatkach gospodarstwa domowego. Dodatkowo bank będzie zobowiązany wykazać, że dokonał oceny zdolności kredytowej kredytobiorcy, a przeprowadzona ocena zdolności kredytowej była zgodna z przepisami. Za niedopełnienie tego obowiązku przy udzielaniu kredytu, a także przy każdym znaczącym zwiększaniu całkowitej kwoty kredytu groziły będą określone konsekwencje. Jeśli kredytodawca nie przeprowadził rzetelnej oceny zdolności kredytowej kredytobiorcy albo udzieli kredytu pomimo że kredytodawca miał ponad półroczne zaległości w spłacie innego zobowiązania czekają go określone sankcje. W takim przypadku bank nie będzie uprawniony do wypowiedzenia umowy kredytu, jej zmiany lub odstąpienia od umowy. Po drugie, w przypadku takiego naruszenia bank nie będzie mógł dokonać zbycia wierzytelności z takiej umowy kredytu a dochodzenie roszczeń z takiego kredytu będzie możliwe dopiero, jak konsument spłaci swoje poprzednie zadłużenie. Niezależnie od tego kredytobiorca może skorzystać z pełnej SKD. Kolejne kwestie nieobjęte dotychczas ustawą o kredycie konsumenckim to możliwość skorzystania z SKD w przypadku błędów lub niezgodność treści umowy z wymogami ustawy w przypadku umów o kredyt wiązany (np. zakup mebli czy sprzętu AGD na raty), nieprzekazanie przez bank informacji o zmianach umowy na minimum 30 dni przed wejściem ich w życie (np. w związku ze zmianą obowiązującego w banku Regulaminu), czy też nieprzekazanie w przypadku kredytów w ROR informacji o aktualnym saldzie (debet), stopie oprocentowania czy też kwocie minimalnej wymagalnej spłaty, a także w przypadku braku niezwłocznego przekazania kredytobiorcy przez bank informacji na trwałym nośniku informacji, w przypadku zawarcia umowy o kredyt konsumencki przez telefon.

Propozycje miarkowania sankcji kredytu darmowego

Jeśli chodzi o inne proponowane zmiany w zakresie funkcjonowania SKD, orędownikami których były przede wszystkim banki, to wprowadzenie proporcjonalności czy też miarkowania sankcji kredytu darmowego. Banki od dawna postulowały, aby zakres sankcji był uzależniony od stopnia naruszenia. Niejednokrotnie, z ust przedstawicieli sektora bankowego, dało się słyszeć, że „brak przecinka w umowie kredytu” nie może prowadzić do pełnej sankcji kredytu darmowego. Dotychczasowa zasada wynikająca z art. 45 ustawy o kredycie konsumenckim przewiduje pełną sankcję za naruszenie przepisów ustawy i była wielokrotnie krytykowana przez sektor bankowy, który domagał się wprowadzenia, aby poziom sankcji uzależniony był od stopnia naruszenia. Nowe przepisy przewidują zmianę w tym zakresie i podzielenie SKD na dwie grupy. Pełna sankcja miałaby grozić bankom za najcięższe naruszenia przepisów ustawy i w tych przypadkach banki miałyby być pozbawiane całości odsetek oraz innych kosztów kredytu. W przypadku zaś mniejszych naruszeń (np. niewskazanie w umowie rodzaju kredytu oraz okresu obowiązywania umowy, niepoinformowania kredytobiorcy o prawie do spłaty kredytu przed terminem oraz procedurze spłaty, niewskazanie warunków i procedur rozwiązania umowy, naruszenie obowiązku poinformowania o zmianie wysokości stopy procentowej itp.) miałaby obowiązywać połowiczna sankcja i tu banki byłyby pozbawiane połowy odsetek oraz innych kosztów kredytu. Miarkowanie miałoby zatem dotyczyć tylko tej drugiej kategorii naruszeń (lżejsze przewinienia), ale i tu sąd w pewnych okolicznościach będzie mógł orzec pełną sankcję. Skorzystanie z obu rodzajów sankcji tzw. kredytu darmowego nadal wymagało będzie złożenia bankowi pisemnego oświadczenia. W przypadku jednak, gdy umowa kredytu została zawarta bez wniosku i bez wyraźnej zgody konsumenta wówczas kredytobiorca nie będzie zobowiązany do składania bankowi żadnych oświadczeń, a bank zostanie pozbawiony nie tylko prawa do odsetek i innych kosztów kredytu, ale również prawa do zwrotu wypłaconego kapitału. Jest to chyba najbardziej dotkliwa dla banków sankcja przewidywana w projekcie nowej ustawy.

Terminy korzystania z SKD dla spłaconych kredytów

Nowa ustawa ma też doprecyzować niektóre kwestie, które do tej pory były zarzewiem licznych sporów na linii banki-kredytobiorcy. Chodzi tu przede wszystkim o to, w jakim czasie kredytobiorca może skorzystać z SKD w przypadku kredytu spłaconego. Dotychczasowe przepisy (art.45 ust. 5 ustawy o kredycie konsumenckim) posługiwały się tu dość nieostrym zapisem mówiącym, że uprawnienie do skorzystania z SKD „wygasa po upływie roku od dnia wykonania umowy”, co każda ze stron sporu interpretowała na własny użytek. Tymczasem nowe przepisy mówią w tym przypadku o tym, że przy kredycie spłaconym kredytobiorca będzie mógł skorzystać z SKD w ciągu roku od dnia spłaty całkowitej kwoty do zapłaty.

Zniesienie kwotowego limitu dla kredytów konsumenckich

Kolejną zmianą proponowaną w nowych przepisach jest zniesienie dotychczasowego limitu kwotowego kredytu konsumenckiego, czyli kwoty 255.550 zł. Dyrektywa 2023/2225 podwyższyła dotychczasowy limit przewidziany dla kredytów konsumenckich z 75.000 EUR do 100.000 EUR. W projekcie nie określono ani dolnego, ani górnego limitu kwoty kredytu, który podlegał będzie ochronie na podstawie ustawy o kredycie konsumenckim. Jeśli jednak ostatecznie kwota ta miałaby odpowiadać maksymalnej kwocie wskazanej w dyrektywie 2023/2225, to w polskich realiach oznaczałoby, że za kredyt konsumencki uznawać się będzie kredyt niezabezpieczony hipoteką do równowartości w złotych kwoty 100.000 EUR (czyli ok. 430 tys. PLN). Zważywszy, że średnia wysokość kredytu hipotecznego w 2024 r., jak wynika z informacji medialnych, wynosiła ok. 420 tys. PLN to maksymalna wysokość kredytu konsumenckiego byłaby zbliżona do tej kwoty.

Oczywiście jak w trakcie każdej dyskusji nad nowym projektem ustawy wszystkie zainteresowane strony, a więc przedstawiciele sektora bankowego jak i kredytobiorcy, widzą w nowych rozwiązaniach zarówno plusy i minusy. Niektóre z nich są mniej lub bardziej uzasadnione, ale co do zasady odbierane są pozytywnie. Czy nowe przepisy ograniczą w jakiejś mierze możliwość korzystania z SKD? Generalnie wydaje się, że nowa ustawa, jakkolwiek wprowadza podział na „pełną” i „połowiczną” sankcję kredytu darmowego nie zmieni jakoś zasadniczo podejścia do mechanizmu korzystania przez konsumentów z SKD, a nasz ustawodawca nie może w przepisach wewnętrznych ograniczyć tego, co gwarantują przepisy unijne. Jak na nowe przepisy zareagują polskie sądy, które rozpatrują spory w sprawach związanych z SKD, tego na chwilę obecną przewidzieć się nie da. Na to będziemy musieli jeszcze poczekać do zakończenia całego procesu legislacyjnego, a w tym czasie niejedno jeszcze może się zdarzyć.

Z artykułu dowiesz się:

• Jakie są cele nowej dyrektywy UE dotyczącej kredytów konsumenckich i od kiedy będą obowiązywać jej przepisy.
• Na czym polega sankcja kredytu darmowego (SKD) i jakie są jej dotychczasowe zastosowania.
• Jakie zmiany wprowadza projekt nowej ustawy o kredycie konsumenckim w odniesieniu do SKD.
• Jakie nowe obowiązki zostaną nałożone na instytucje kredytowe w zakresie badania zdolności kredytowej.
• Jakie są propozycje miarkowania sankcji kredytu darmowego i co to oznacza dla sektora bankowego.
• Jakie mechanizmy nowe przepisy wprowadzą, aby zapobiegać nadmiernemu zadłużaniu się konsumentów.
• Jak zmienią się zasady dotyczące terminów korzystania z SKD w przypadku kredytów już spłaconych.
• Jakie zmiany wprowadza zniesienie kwotowego limitu dla kredytów konsumenckich i jakie może to mieć implikacje.
• Jakie kluczowe zmiany w reklamach kredytów konsumenckich przewidują nowe przepisy.
• Jak propozycje ustawowe mogą wpłynąć na przyszłość sporów sądowych dotyczących SKD.